شیخ عطار نیشابوری

تأليف ها و تصنيف های عطار را در نظم و نثر به عدد سوره های قرآن 114 دانسته اند و معروفترين آنها عبارتست از:

ديوان قصيده ها و غزل های او که در حدود ده هزار بيت است. ديگر الهی نامه، خسرو نامه، پندار نامه، اسرار نامه، مصيبت نامه، و از مثنوی های بسيار مشهور او منطق الطير است که نزديک به هفت هزار بيت دارد و مراتب سير و سلوک و رسيدن بحق و توحيد را از زبان مرغان که در طلب سيمرغ حرکت می کنند، بيان می دارد و هفت منزل، طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحيد، حيرت و فنا را در آن شرح می دهد.

سرمشق عطار در اين کتاب به نحو اکمل «رسالةالطير» منثور، غزالی است که آن را با «منطق الطير» از مشاجره بين انسان و حيوان که رساله معروفی از اخوان صفاست درآميخته و علاوه بر آن از «سير العباد الی المعاد سنائی» نيز سود جسته است.

از تأليف های مهم شيخ عطار به نثر فارسی «تذکرةالاولياء» است، که آن را در سال 617 هجری تأليف کرد. در آن شرح حال و اقوال و کرامت های نود و شش تن از پشوايان طريقت تصوف و عارفان بزرگ را به نثری ساده و شيوا نگاشته است.

شيخ عطار از شاعران بزرگ و از عارفان نامی ايران است که مقام معنوی و تأثير وجود او در تاريخ تـفکر معنوی ايرانيان بسيار با اهميت و در خور توجه و دقت می باشد.

جامی در نـفحات الانس آورده است که جلال الدين رومی (بلخی) گفته: « نور منصور (حسين بن منصور حلاج) بعد از صد و پنجاه سال به روح فريدالدين عطار تجلی کرد و مربی او شد.»، اين نکته را مؤلفان هفت اقليم و بستان السياحه و سفينةالاولياء و خزينةالاصفياء و روز روشن نيز آورده اند.

به عقيده نگارنده، شيخ فريدالدين عطار نيشابوری يکی از حاملان بزرگ فلسفه اشراق بوده است و غزل معروف: «مسلمان من اگر گبرم که بتخانه بنا کردم»، وی نيز مؤيد اين نظريه می باشد. بـديهـی اسـت، شـهـادت شـيخ شهاب الدين يحيی سهروردی فيلسوف بزرگ ايرانی در سال 587 هجری که شيخ عطار در آن موقع پنجاه سال داشته است، در روحيه وی بسيار مؤثر افتاده و کتاب اسرارنامه را که در آن ميگويد:

ز بس معنی که دارم در ضميرم                                خدا داند که در گفتن اسيرم

ز ما چندان که گويی ذکر ماند                                  وليکن اصل معنی بکر ماند

با آگاهی بر واقعه دل خراش مرگ شيخ اشراق در آن عصر سروده است. برخی گفته اند که کتاب مصيبت نامه را نيز تحت تأثير همين واقعه تأثر انگيز به نظم در آورده است. در پايان شرح حال او غزل معروف مورد بحث در بالا که حاوی اشارات عرفاني و فلسفی و نکته های روشن ارتباط و هم بستگی فکری و پی گيری در يافتن رگه های طلایی فلسفه اشراق در ايران بعد از اسلام است نقل ميشود:

مسلمانان  من  آن گبرم  که  بتخانه  بنا کردم                          شـدم  بـر بام  بـتـخانه  دريـن  عـالم نـدا کردم

صلای   کفر  در دادم  شما را ای  مسلمانان                          که من آن  کهنه  بتها  را دگر باره جلا  کردم

از آن مادرکه من  زادم دگر باره شدم جفتش                          از آنم  گبر می خوانند  که با  مادر  زنا کردم

به   بکری زادم از مادرازآن عيسيم ميخوانند                          که من اين  شيرمادر را  دگر باره غذا  کردم

اگر "عطار" مسکين را درين گبری بسوزانند                          گوه باشيد،ای مردان که من خود را فدا کردم 

بازگشت

تهیه کنندگان : میلاد احمدخان و مهرداد شجاع